گاهشماری فلسفه (11): هراکلیتوس
در میان فیلسوفان پیشسقراطی بیشترین نقلقولها متعلق به هراکلیتوس است. از حدود سی قطعهای که از نوشتههای او برجای مانده، درخشش شخصیت پُرجوشوخروش او نمایان است: او بیپروا و پُرشور بود و افکار عموم مردم را خوار میشمرد، اما یک انگیزهی ژرف مذهبی او را واداشته بود که وحدت را در تغایر و نظم را در آشفتگی ظاهری عالَم بیابد. هراکلیتوس، همچون فرزانهی چینی لائوتسه، در قالب کلمات قصار پُرمغز و معماگون مینوشت. بههمیندلیل، در جهان باستان به «هراکلیتوسِ مبهمگوی» ملقب شده بود.
هراکلیتوس تعلیم میداد که همهچیز در حال تغییر دائمی است. او میگفت «فقط خودِ تغییر نامتغیّر است». به نظر میآید برخی چیزها ثابت و بیتغییرند، اما نگاه دقیقتر آشکار میسازد که «هیچ چیز پابرجا نیست، جز داسِ زمان که همهچیز را درو میکند». «تو نمیتوانی دو بار در یک رودخانه پا بگذاری، زیرا همواره آب تازه زیر پای تو روان خواهد شد». «آفتاب هر روز نو میشود».
راه دیگری که هراکلیتوس برای ما یادآور لائوتسه است آموزه «وحدت اضداد» اوست. هم در طبیعت و هم در امور انسانی، هماهنگیها از نزاعها و کشمکشهای اضداد برمیآید. در برهمکنش نور و تاریکی، تابستان و زمستان و زن و مرد تنازع خلّاقانهای نهفته است که به هستی معنا و غنا میبخشد. «از اموری که مغایر هماند نیکترین هماهنگیها برمیآید».
هراکلیتوس در این پرسش بحثانگیز نیز رأی ویژهی خود را داشت: آیا خمیرمایهای بنیادین وجود دارد که همهچیز از آن ساخته شده باشد؟ پاسخ او آتش بود. هراکلیتوس در آتشِ همواره زنده که مُدام خود را احیا میکند و همهچیز را به خود تبدیل میکند، الگوی گوهرین جهان را یافته بود.
هراکلیتوس بر این باور بود که کاملترین منبع هماهنگی و نیکی طبع آدمی در آن چیزی است که او «لوگوس» (برگرفته از زبان یونانی به معنای «کلمه» یا «عقل») مینامید، یعنی در کلمهی الهی یا عقل جهانروا. لوگوس یک خدای متشخّص نبود، بلکه یک نیرو یا فرایند الهی آتشسان بود که از طریق منازعهی خلّاق در عالم به همهچیز بهبهترینوجه نظم میبخشید. «در نزد خدا همهچیز زیبا و نیکو و حق است، اما آدمیان برخی چیزها را حق و برخی را ناحق میدانند». آموزهی لوگوس یا عقل جهانروای هراکلیتوس را رواقیون برگرفتند و در آموزههای خود نقش عمدهای برایش قائل شدند. در کلمات آغازین انجیل یوحنا نیز این آموزه اقتباس و تفسیری اساسا جدید به آن اعطا شد: «در ابتدا کلمه (لوگوس) بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود».
ترجمه از
Bassham, Gregory, The Philosophy Book, 250 Milestones in the History of Philosophy, Sterling, New York, 2016.
کلمات کلیدی:
